De oogappels van de Betuwe

Lengte: 16 kilometer (+2 km Station Culemborg – Markt)
Route: zie kaart

Buren en Culemborg zijn twee vreemde eenden in de Betuwse bijt. Het waren tot in de 18de eeuw zelfstandige graafschappen die geen deel uitmaakten van de Republiek der Verenigde Provinciën. In de vrijstad Culemborg gold het ‘Hollandse’ recht niet waardoor vooral mensen met schulden hier hun toevlucht zochten. ‘Naar Culemborg gaan’ betekende dan ook failliet gaan.

Het is doodstil op zondagochtend op de Markt in Culemborg. Een groepje mensen snelt over het plein om in een zijstraat te verdwijnen. Om kwart voor tien beginnen plotseling de klokken van de Barbarakerk te luiden, maar na vijf minuten keert de rust weer terug. Het grote, lege Marktplein wordt aan de noordzijde bekroond door het sierlijke Oude Stadhuis en aan de zuidkant door de monumentale Binnenpoort. In de 16de eeuw was Culemborg een rijk en invloedrijk graafschap dat werd bestuurd door het echtpaar Elisabeth van Culemborg en Anthonie van Lalaing, beter bkend als de graaf van Hoogstraten. Al in de 12de eeuw bouwde de heer van Beusichem een kasteeltje bij de nederzetting Culemborg dat veilig op een oeverwal tussen de Lek en Meer lag. Het kasteel breidde zich in de loop der eeuwen uit maar werd in 1672 door de Fransen verwoest en uiteindelijk in 1735 gesloopt. Alleen de kasteeltuin herinnert nog aan deze periode.

De stad uit

Op een informatiepaneel aan Het Voorburg staat de geschiedenis van het kasteel van Culemborg te lezen. Via de Waldeck Pyrmontdreef, een van de vier dreven die het Koninklijke Domein omsluiten, loop ik naar De Plantage. Het park werd in 1850 ontworpen door de beroemde tuinarchitect L.P. Zocher en aangelegd in de Engelse landschapsstijl. Nog steeds is het oorspronkelijk ontwerp goed zichtbaar tijdens een wandeling over de slingerende paadjes en langs de waterpartijen. De Plantagehof is de naam van de nieuwe begraafplaats. Het kunstwerk op het middenplein met vijf meter hoge pilaren moeten de bezoekers een gevoel van weidsheid en grootsheid meegeven. De pilaren verwijzen naar de hemel. Via de Achterweg loop ik de stad uit richting de Lek.

Langs de Lek

Den Bol is de naam van een klein landgoed langs de Beusichemse Dijk, ter hoogte van de Redichemse Waard. Tegen het landgoed aan ligt Het Rondeel, een oud wandelgebied uit de 17de eeuw. Het bestaat uit een vierkant stelsel van lanen (carré), met kruislanen ertussen en in het midden een rondje van bomen (rondeel) . Langs de lanen staan vooral populieren en essen en op de kruispunten en in het rondeel kastanjes

Op zondag is het wandelen over de Lekdijk een crime. Onderweg word je voortdurend gepasseerd door auto’s en vooral motoren. Al jarenlang voeren de bewoners langs de dijk een strijd voor een ‘autovrije Lekdijk’. Tot nu toe tevergeefs. Een struintocht door de uiterwaarden vormt een goed, maar niet gemakkelijk alternatief. Ter hoogte van huisnummer 18 of even verder voor de kruising met de Weidsteeg geeft een hek toegang tot de Beusischemse Waard. Officieel loopt er geen wandelpad langs de Lek maar wie wat hekjes opent (en weer sluit) en over prikkeldraad stapt kan doorlopen tot Café ’t VeerHuys bij de Beusichemse pont.

Beusichem

Het kleine Beusichem heeft een vriendelijk Marktplein met een kerk, een (voormalig) gemeentehuis, oude boerderijen, monumentale panden die namen dragen als De Zwaan, De Roskam en Dorpslust, bomen en een foeilelijke muziektent. Beusichem, dat ‘woonplaats van de familie Boso’ betekent, behoorde toe aan de heren van Beusichem. Een van de heren verleende in 1318 het nabijgelegen Culemborg stadsrechten. Sinds 1461 wordt rond de derde zaterdag in juni op de Markt een grote paardenmarkt en kermis gehouden. Toen de paarden een steeds minder belangrijke rol vervulden in het leger, verloor de paardenmarkt aan betekenis. Tegenwoordig is deze markt een groot evenement in de Betuwe.

Zoelmond

Op weg naar Zoelmond krijg ik al iets meer een Betuwegevoel. Tussen de huizen door zie ik dikke roodglimmende appels hangen aan de fruitbomen. Met het vervangen van de karakteristieke hoogstamfruitbomen door laagstamteelt zijn ook de oude fruitrassen (bredero’s, winterjannen en meikersen) verdwenen. Het landschap van de Betuwe verloor door deze ingreep een groot deel van zijn charme. Ook in Zoelmond heerst de zondagsrust. Het dorp lag ooit aan de mond(ing) van het riviertje de Soel dat in de Lek uitstroomde. Het kleine kerkje aan het Plein werd gesticht in 1404. Aan het Hoogeinde staan nog twee fraaie hooibergen.

Op weg naar Buren

De lange Aalsdijk kronkelt vrolijk tussen Zoelmond en Buren door het Betuwe landschap. Jammer genoeg kun je dijk niet blijven volgen en moet je een stuk over de Aalswijksestraat lopen voordat je net voor Buren via een voetpad weer terugkeert naar de dijk. De Korne was een onstuimige zijrivier van de Lek die in het verleden meermalen buiten zijn oevers brak. De dijk maakt een grote lus rond een wiel, een van een dijkdoorbraak. Een eenvoudig bordje ‘Joodse begraafplaats’ herinnert aan de kleine joodse gemeenschap van Buren die hier tot 1845 haar doden begroef.

Buren ‘Oranjestad’

Een rondje over de stadswal is verplicht. Bij de laatste restauratie in 2005 werd een toren blootgelegd. De vesting Buren ontstond rond 1395 toen Allard van Buren langs de noord- en westzijde een gracht liet graven die in verbinding stond met de Korne. Rond die tijd werden ook de muren en de poorten gebouwd. Op deze zondagmiddag dwaalt een groepje dagjesmensen over de wallen en door de straatjes van het stadje. Verschillende mensen kloppen tevergeefs aan de dichte deur van het museum Buren & Oranje. Ook de deur van de kerk met haar  opvallende Italiaanse toren is hermetisch gesloten.

De Culemborgse of Huizenpoort, de enige bewaard gebleven stadspoort, is genoemd naar het voormalige kasteel of ‘Huijs Buren’. Deze poort werd rond 1400 gebouwd, nadat Buren in 1395 stadsrechten kreeg van Alard van Buren. Buren siert zich graag met de titel ’Oranjestad’, want in 1551 trouwde Willen van Oranje met Anna van Egmond, de erfdochter van het graafschap Buren in de 14de-eeuwse Sint Lambertuskerk. Na een laatste rondje door het Plantsoen, waar volgens een steen het kasteel stond, is het tijd om de Regiotaxi te bellen en terug te keren naar Culemborg.

Praktische informatie

Openbaar vervoer en horeca
Culemborg is uitstekend bereikbaar met de trein. Het station ligt aan de lijn Utrecht – ’s-Hertogenbosch/Tiel. Vanuit Buren, halte Plantsoen rijdt bus 46 van Arriva naar Tiel of Culemborg (uurdienst.

Horeca in Culemborg, Beusichem en Buren. Op zondag is slechts een beperkt aantal horecagelegenheden geopend.